مراحل اجرای مهریه از طریق ثبت

اجرای مهریه از طریق ثبت اسناد و املاک کشور، مسیری قانونی و کارآمد برای مطالبه حق قانونی زوجه است که طی مراحلی مشخص و با ارائه مدارک لازم صورت می گیرد و سند ازدواج به عنوان یک سند رسمی و لازم الاجرا، مبنای این فرآیند قرار می گیرد. این روش در مقایسه با مطالبه مهریه از طریق دادگاه، ویژگی ها و مزایای خاص خود را دارد که آگاهی از آن ها برای هر زوجه ای که قصد مطالبه مهریه را دارد، حیاتی است.

مهریه، یکی از مهم ترین حقوق مالی زن در عقد ازدواج دائم و حتی موقت، به شمار می رود که اسلام و قوانین مدنی ایران بر آن تأکید دارند. این حق، با انعقاد عقد نکاح بر ذمه مرد قرار می گیرد و زن هر زمان که بخواهد، چه در طول زندگی مشترک و چه پس از طلاق، می تواند آن را مطالبه کند. وصول مهریه می تواند از دو مسیر اصلی پیگیری شود: یکی از طریق مراجع قضایی (دادگاه خانواده) و دیگری از طریق اداره اجرای ثبت اسناد و املاک کشور. انتخاب هر یک از این مسیرها، مستلزم آگاهی از مراحل، الزامات قانونی، مزایا و معایب خاص خود است.

با توجه به اهمیت این موضوع و پیچیدگی های حقوقی آن، به خصوص با در نظر گرفتن آخرین تغییرات و بخشنامه های قانونی تا سال ۱۴۰۴، هدف این مقاله ارائه یک راهنمای جامع و دقیق برای زنانی است که قصد دارند مهریه خود را از طریق اداره ثبت به اجرا بگذارند. در این نوشتار، به تفصیل به تعریف، مراحل گام به گام، نکات حقوقی کلیدی، مزایا و معایب این روش و مدارک مورد نیاز خواهیم پرداخت تا مخاطبان بتوانند با دیدی باز و آگاهی کامل، از حقوق قانونی خود محافظت کنند و بهترین تصمیم را در این زمینه اتخاذ نمایند.

۱. مطالبه مهریه از طریق اجرای ثبت چیست؟ تفاوت با دادگاه

مطالبه مهریه از طریق اجرای ثبت، فرآیندی حقوقی است که در آن، زوجه با استناد به سند رسمی ازدواج خود که ماهیت سند لازم الاجرا دارد، به جای مراجعه اولیه به دادگاه، مستقیماً به دفترخانه ثبت کننده عقد و سپس اداره اجرای ثبت اسناد و املاک کشور مراجعه کرده و درخواست وصول مهریه خود را مطرح می نماید. سند ازدواج به دلیل رسمی بودن، دارای اعتبار اجرایی است و نیازی به صدور حکم قطعی از سوی دادگاه برای شروع فرآیند اجرایی ندارد.

تفاوت های کلیدی این روش با مطالبه مهریه از طریق دادگاه شامل جنبه های متعددی است که در ادامه به آن ها می پردازیم:

• ماهیت سند و فرآیند اولیه:

  در مسیر ثبت، سند ازدواج (نکاحیه) به خودی خود یک سند لازم الاجرا تلقی می شود. این بدان معناست که برای آغاز فرآیند مطالبه، نیازی به تقدیم دادخواست به دادگاه و طی کردن مراحل دادرسی برای اثبات حق مهریه نیست. زوجه یا وکیل قانونی او با مراجعه به دفترخانه ای که عقد در آن ثبت شده، تقاضای صدور اجراییه می کند. این امر باعث می شود مراحل اولیه با سرعت بیشتری طی شود.

  در مقابل، برای مطالبه مهریه از طریق دادگاه، زوجه باید ابتدا دادخواست مطالبه مهریه را به دادگاه خانواده تقدیم کند. این دادخواست شامل مراحل ثبت، تعیین وقت رسیدگی، حضور در جلسات دادگاه، ارائه مستندات و در نهایت، صدور رأی توسط قاضی است. پس از قطعیت رأی، زوجه می تواند از طریق واحد اجرای احکام دادگستری، نسبت به وصول مهریه اقدام کند که این فرآیند معمولاً زمان برتر است.

• سرعت و اثربخشی اولیه:

  یکی از مزایای اصلی روش ثبتی، سرعت بالاتر آن در مراحل اولیه است. بلافاصله پس از صدور اجراییه از دفترخانه و تشکیل پرونده در اداره ثبت، امکان توقیف اموال رسمی زوج و همچنین ممنوع الخروجی وی فراهم می شود. این اقدامات اولیه می تواند فشار مؤثری بر زوج برای پرداخت مهریه وارد کند.

  در حالی که در مسیر دادگاه، ممنوع الخروجی زوج و توقیف اموال وی، غالباً پس از صدور حکم قطعی و تشکیل پرونده اجرایی در دادگاه ممکن می شود که می تواند ماه ها به طول انجامد.

• هزینه ها:

  هزینه های اولیه برای شروع فرآیند در اداره ثبت معمولاً کمتر از هزینه های دادرسی در دادگاه است. در روش ثبتی، حق الاجرای نیم عشر (پنج درصد مبلغ مهریه) پس از وصول مهریه از زوج دریافت می شود. این در حالی است که در دادگاه، زوجه باید در ابتدا هزینه دادرسی معادل سه و نیم درصد مبلغ مهریه را پرداخت کند.

• دامنه توقیف اموال:

  اجرای ثبت در توقیف اموال رسمی و قابل شناسایی (مانند ملک ثبت شده، خودرو، حساب های بانکی) بسیار قدرتمند عمل می کند. اداره ثبت می تواند با مکاتبه با مراجع سه گانه (اداره ثبت اسناد و املاک، اداره راهور، بانک مرکزی) اموال رسمی زوج را شناسایی و توقیف نماید. با این حال، در شناسایی و توقیف اموال غیررسمی یا حقوقی پیچیده تر (مانند سهام بورس یا مطالبات زوج از اشخاص ثالث)، دسترسی کمتری دارد.

  در مسیر دادگاه، دامنه توقیف اموال می تواند گسترده تر باشد و شامل اموالی شود که از طریق اداره ثبت به راحتی قابل شناسایی نیستند و نیاز به تحقیقات قضایی بیشتری دارند. همچنین، در صورت عدم شناسایی مال از سوی اداره ثبت و دریافت گواهی مربوطه، زوجه می تواند به دادگاه مراجعه کرده و تقاضای جلب زوج را نیز مطرح کند (البته با رعایت بخشنامه های مربوط به تعدیل مهریه و مستثنیات دین).

بررسی وضعیت قانونی فعلی (باطل شدن بخشنامه اجبار به مراجعه اولیه به ثبت در اردیبهشت ۱۴۰۳ و آزادی انتخاب بین ثبت و دادگاه)

یکی از مهم ترین تحولات قانونی اخیر در زمینه مطالبه مهریه، لغو بخشنامه اجباریت مراجعه اولیه به اداره ثبت در اردیبهشت ماه ۱۴۰۳ است. پیش از این، بر اساس بند (ب) ماده ۱۱۳ قانون برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و بخشنامه های اجرایی آن، زوجه مکلف بود ابتدا برای مطالبه مهریه به اداره ثبت مراجعه کرده و تنها در صورت عدم توفیق در شناسایی و توقیف اموال زوج ظرف مدت زمان مشخص (دو ماه برای شناسایی و توقیف، شش ماه برای اجرای مفاد سند)، می توانست با اخذ گواهی از اداره ثبت، به دادگاه مراجعه کند.

این بخشنامه که در سال های اخیر مورد انتقادات بسیاری قرار گرفته بود، با تصویب قانون برنامه هفتم توسعه، لغو گردید. در حال حاضر، زوجه در انتخاب مسیر مطالبه مهریه (چه از طریق اجرای ثبت و چه از طریق دادگاه خانواده) کاملاً مختار است و می تواند بر اساس شرایط خود و توصیه های وکیل، مسیر مناسب تر را برگزیند.

این تغییر قانونی به زوجه حق انتخاب می دهد تا با توجه به اطلاعاتی که از وضعیت مالی همسرش دارد، مسیر بهینه تری را انتخاب کند. به عنوان مثال، اگر زوجه از وجود اموال رسمی و قابل شناسایی برای همسرش آگاه باشد، مراجعه به ثبت می تواند سریع تر و کم هزینه تر باشد. اما اگر زوج اموال رسمی قابل توجهی نداشته باشد یا وضعیت مالی او پیچیده باشد، مراجعه مستقیم به دادگاه و بهره مندی از امکانات تحقیقاتی و صدور حکم جلب (با رعایت مقررات) ممکن است اثربخش تر باشد.

۲. مراحل اجرای مهریه از طریق ثبت: گام به گام

اجرای مهریه از طریق ثبت، فرآیندی چند مرحله ای است که هر گام آن نیازمند دقت و رعایت تشریفات قانونی است. در ادامه، این مراحل را به تفصیل و به صورت گام به گام تشریح می کنیم:

گام اول: آماده سازی اولیه و ثبت نام در سامانه ثنا

پیش از هر اقدامی، لازم است زوجه (یا وکیل او) از فعال بودن حساب کاربری خود در سامانه ابلاغ الکترونیک قضایی (سامانه ثنا) اطمینان حاصل کند. تمامی ابلاغیه های مربوط به پرونده اجرایی مهریه، از جمله ابلاغیه اجرائیه به زوج، از طریق این سامانه ارسال می شود. بنابراین، ثبت نام در ثنا برای پیگیری و دریافت اطلاعات پرونده، امری ضروری است.

• اهمیت ثبت نام: تمامی مراحل ابلاغ، درخواست ها، و مکاتبات به صورت الکترونیکی از طریق سامانه ثنا انجام می شود. عدم ثبت نام یا غیرفعال بودن حساب، می تواند منجر به از دست رفتن مهلت ها و طولانی شدن فرآیند شود.
• مدارک مورد نیاز در این مرحله: شناسنامه و کارت ملی. ثبت نام معمولاً در دفاتر خدمات قضایی یا به صورت آنلاین (پس از احراز هویت حضوری) امکان پذیر است.

گام دوم: مراجعه به دفترخانه ثبت کننده عقد و تکمیل فرم تقاضای صدور اجرائیه

مرحله بعدی، مراجعه به دفترخانه ازدواجی است که سند ازدواج در آن تنظیم و ثبت شده است. این مراجعه حتی اگر آدرس دفترخانه تغییر کرده یا سردفتر فوت کرده باشد، ضروری است. در صورت تغییر آدرس یا فوت سردفتر، می توان با مراجعه به کانون سردفتران و دفتریاران، نشانی جدید یا دفترخانه جانشین را پیدا کرد.

• مدارک لازم برای این مرحله:
  1. اصل سند ازدواج (یا رونوشت مصدق آن در صورت مفقود شدن اصل).
  2. اصل شناسنامه زوجه.
  3. اصل کارت ملی زوجه.
  4. وکالتنامه رسمی (در صورتی که وکیل اقدام می کند).
• نحوه تکمیل فرم وصول مهریه از طریق اجرای ثبت: در دفترخانه، زوجه یا وکیل او باید فرم تقاضای صدور اجرائیه یا همان فرم وصول مهریه از طریق اجرای ثبت را تکمیل کند. این فرم شامل اطلاعات زیر است:
  • مشخصات کامل زوجه (درخواست کننده).
  • مشخصات کامل زوج (متعهد به پرداخت).
  • مبلغ یا میزان مهریه که مطالبه می شود (می توان تمام یا بخشی از مهریه را مطالبه کرد).
  • شماره و تاریخ سند ازدواج و نام دفترخانه.
  • در صورت اطلاع، می توان مشخصات اموال زوج (مانند پلاک ثبتی ملک، شماره پلاک خودرو، شماره حساب بانکی) را نیز در این فرم قید کرد. این معرفی اموال، سرعت توقیف را افزایش می دهد.
• وظیفه سردفتر پس از ثبت درخواست: سردفتر پس از احراز هویت زوجه و تکمیل فرم، صحت مدارک را بررسی کرده و سپس درخواست صدور اجراییه را تنظیم و امضا می کند. سپس، پرونده را جهت ادامه فرآیند به اداره اجرای ثبت اسناد مربوطه ارسال می نماید.

گام سوم: صدور اجرائیه توسط سردفتر

پس از بررسی درخواست و مدارک توسط سردفتر، مراحل داخلی دفترخانه برای صدور اجرائیه انجام می شود. اجرائیه سندی است رسمی که بر اساس آن، اداره ثبت مجاز به اقدام برای وصول مهریه می شود. این اجرائیه حاوی اطلاعات مربوط به زوجه، زوج، میزان مهریه و دستور اجرای آن است.

• محتویات اجرائیه صادره: اجرائیه شامل نام و نام خانوادگی طرفین، تاریخ عقد و شماره ثبت آن، میزان مهریه مورد مطالبه، و اخطار به زوج برای پرداخت مهریه یا معرفی مال در مهلت قانونی است.
• ارسال پرونده به اداره اجرای ثبت اسناد: سردفتر پس از صدور اجرائیه، پرونده را به اداره اجرای ثبت اسناد و املاک محل وقوع عقد (یا در صورت تغییر، به اداره ثبت جدید منطقه ای) ارسال می کند.

گام چهارم: تشکیل پرونده در اداره اجرای ثبت و ابلاغ اجرائیه به زوج

پس از دریافت پرونده از دفترخانه، اداره اجرای ثبت مراحل زیر را طی می کند:

• مراجعه زوجه یا وکیل به اداره اجرای ثبت: زوجه (یا وکیل او) با مراجعه به اداره اجرای ثبت مربوطه، از وصول پرونده اطمینان حاصل کرده و در صورت نیاز، اطلاعات تکمیلی را ارائه می دهد.
• تشکیل پرونده اجرایی: کارشناس اجرا یک پرونده اجرایی برای مطالبه مهریه تشکیل می دهد.
• نحوه ابلاغ اجرائیه به زوج: اجرائیه از طریق سامانه ثنا به زوج ابلاغ می شود. یک پیامک (پیامک اجرائیه مهریه) نیز به شماره تلفن همراه ثبت شده زوج در سامانه ثنا ارسال می گردد که او را از صدور اجرائیه و مهلت ۱۰ روزه برای پرداخت مهریه یا معرفی مال مطلع می سازد.

گام پنجم: اقدام زوج پس از ابلاغ (مهلت ۱۰ روزه)

زوج از تاریخ ابلاغ اجرائیه، ۱۰ روز مهلت دارد تا یکی از اقدامات زیر را انجام دهد:

• پرداخت مهریه: زوج می تواند در این مهلت، کل مهریه مطالبه شده را پرداخت کند.
• معرفی مال برای توقیف: در صورت عدم توانایی پرداخت نقدی، زوج می تواند اموالی را برای توقیف و فروش جهت پرداخت مهریه معرفی کند.
• ارائه لیست جامع دارایی ها: اگر زوج قادر به پرداخت مهریه نباشد، باید ظرف همین مهلت ۱۰ روزه، لیست کاملی از تمامی دارایی های منقول و غیرمنقول خود را به اداره اجرای ثبت تحویل دهد.
• اعلام عدم دارایی: در صورتی که زوج هیچ مالی برای پرداخت مهریه نداشته باشد، باید این موضوع را صراحتاً به اداره اجرا اعلام کند.

گام ششم: شناسایی و توقیف اموال زوج

پس از سپری شدن مهلت ۱۰ روزه و در صورت عدم اقدام زوج، اداره اجرای ثبت و با پیگیری زوجه، اقدام به شناسایی و توقیف اموال می کند:

• اهمیت معرفی اموال توسط زوجه: اگر زوجه از اموال زوج اطلاع دارد (ملک، خودرو، حساب بانکی)، می تواند بلافاصله پس از صدور اجرائیه یا در مرحله تشکیل پرونده در ثبت، این اموال را معرفی کند تا روند توقیف تسریع شود.
• مکاتبه با مراجع سه گانه: در صورت عدم معرفی مال از سوی زوجه یا عدم اطلاع وی از اموال زوج، اداره اجرای ثبت به درخواست زوجه، با مراجع زیر مکاتبه می کند:
  1. بانک مرکزی: برای شناسایی حساب های بانکی زوج و توقیف موجودی آن ها.
  2. اداره راهور (راهنمایی و رانندگی): برای شناسایی خودروهای به نام زوج و توقیف پلاک آن ها.
  3. اداره ثبت اسناد و املاک: برای شناسایی املاک ثبت شده به نام زوج و توقیف سند آن ها.
• نحوه توقیف حقوق و مزایای زوج کارمند: اگر زوج کارمند دولت یا بخش خصوصی باشد، زوجه می تواند درخواست توقیف حقوق و مزایای او را ارائه دهد. میزان توقیف به شرح زیر است:
  • در صورتی که زوج زن و فرزند نداشته باشد، یک چهارم حقوق و مزایای وی توقیف می شود.
  • در صورتی که زوج دارای زن یا فرزند باشد، یک سوم حقوق و مزایای وی توقیف می شود.
  • اداره مربوطه موظف است این مبالغ را کسر و به حساب اداره اجرای ثبت واریز نماید.

گام هفتم: ارزیابی اموال توقیف شده و مزایده (در صورت عدم پرداخت)

پس از توقیف اموال، مراحل بعدی برای وصول مهریه به شرح زیر است:

• نقش کارشناس رسمی دادگستری: اموال توقیف شده (مانند ملک یا خودرو) توسط کارشناس رسمی دادگستری قیمت گذاری می شوند. این ارزیابی مبنای تعیین قیمت پایه برای مزایده قرار می گیرد.
• فرآیند مزایده: پس از ارزیابی و تعیین قیمت پایه، اموال توقیف شده از طریق مزایده به فروش می رسند. آگهی مزایده در روزنامه های کثیرالانتشار یا سایر روش های قانونی منتشر می شود.
• دریافت مهریه از محل فروش اموال: پس از فروش مال در مزایده، مبلغ حاصل از فروش (پس از کسر هزینه های اجرایی و نیم عشر) به زوجه پرداخت می شود.
• در صورتی که مبلغ حاصل از فروش اموال برای پرداخت کل مهریه کافی نباشد، زوجه می تواند برای باقیمانده مهریه، مجدداً از طریق شناسایی سایر اموال اقدام کند یا با اخذ گواهی از اداره ثبت به دادگاه مراجعه نماید.

۳. نکات حقوقی مهم و به روزرسانی های قانونی (۱۴۰۴)

در فرآیند اجرای مهریه از طریق ثبت، آگاهی از برخی نکات حقوقی و آخرین تغییرات قانونی برای زوجه و وکیل او از اهمیت بالایی برخوردار است.

قانون جدید مطالبه مهریه (۱۴۰۳/۱۴۰۴): لغو اجبار مراجعه اولیه به ثبت

همانطور که پیشتر اشاره شد، یکی از مهمترین تغییرات در رویه مطالبه مهریه، لغو بند «ب» ماده ۱۱۳ قانون برنامه ششم توسعه در اردیبهشت ماه ۱۴۰۳ است. این بند، زوجه را مکلف می کرد که ابتدا برای مطالبه مهریه به اداره ثبت مراجعه کند و تنها در صورت عدم نتیجه، به دادگاه رجوع نماید.

با لغو این قانون به موجب «قانون برنامه هفتم توسعه»، زوجه حق دارد بر اساس صلاحدید خود و با توجه به وضعیت مالی همسر (زوج)، مستقیماً به دادگاه خانواده مراجعه کند یا از مسیر اجرای ثبت اقدام نماید. این تغییر، انعطاف پذیری بیشتری را برای زوجه فراهم می آورد و انتخاب مسیر را بر اساس کارآمدی و سرعت عمل در هر مورد خاص ممکن می سازد. به عنوان مثال، اگر زوج اموال ثبت شده ای نداشته باشد و زوجه نیازمند حکم جلب یا توقیف اموال غیررسمی باشد، مراجعه مستقیم به دادگاه می تواند موثرتر باشد.

بخشنامه قوه قضاییه در خصوص زندان مهریه (بخشنامه ۱۳۹۷/۷/۲۲)

این بخشنامه که با هدف جلوگیری از زندانی شدن مردان در پرونده های مهریه صادر شد، بر اهمیت «تعدیل مهریه» و جلوگیری از معرفی زوج به زندان به دلیل ناتوانی در پرداخت مهریه (به خصوص سکه های طلا با توجه به نوسانات قیمت) تأکید دارد.

بر اساس این بخشنامه، دادگاه ها موظف اند به درخواست تعدیل مهریه از سوی زوج، خارج از نوبت و بدون تعیین وقت رسیدگی کنند و مهلت های تادیه سکه را متناسب با وضعیت مالی محکوم علیه افزایش دهند. این امر مانع از جلب و بازداشت زوج صرفاً به دلیل عدم توانایی در پرداخت مهریه به صورت دفعی یا به تعداد بالای سکه می شود. این بخشنامه در اجرای احکام دادگستری و همچنین در پرونده هایی که پس از عدم توفیق در ثبت به دادگاه ارجاع می شوند، اعمال می گردد.

مستثنیات دین

مستثنیات دین به اموالی گفته می شود که حتی در صورت بدهکاری فرد، قانوناً قابل توقیف و فروش برای پرداخت بدهی (از جمله مهریه) نیستند. هدف از این قانون، حفظ حداقل امکانات معیشتی برای فرد بدهکار است. مهمترین مستثنیات دین عبارتند از:

• منزل مسکونی: منزل مسکونی که در شان و منزلت زوج باشد و برای سکونت مورد استفاده قرار گیرد. تعیین شان بر عهده قاضی یا مسئول اجرا است.
• ابزار و وسایل کار: ابزار و وسایلی که برای امرار معاش و شغل بدهکار ضروری است.
• اثاثیه ضروری زندگی: اثاثیه منزل که برای زندگی روزمره مورد نیاز است.
• مایحتاج ضروری: از جمله خوراک، پوشاک و مسکن به میزان متعارف.
• بیش از ۱۱۰۰۰ ریال وجه نقد و حقوق: تنها قسمتی از حقوق که خارج از نیازهای معیشتی باشد، قابل توقیف است (معمولاً یک چهارم یا یک سوم حقوق).
• تلفن ثابت و همراه: در حد متعارف.
• خودروی ضروری: در صورتی که وسیله نقلیه برای کار یا معیشت بدهکار ضروری باشد و تنها وسیله او باشد، ممکن است از مستثنیات دین محسوب شود.

تشخیص مستثنیات دین در هر پرونده ای به عهده قاضی یا مسئول اجرای ثبت است و ممکن است با توجه به شرایط خاص هر پرونده، متفاوت باشد.

وضعیت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه

نوع مهریه (عندالمطالبه یا عندالاستطاعه) تأثیر مستقیمی بر نحوه و امکان اجرای آن دارد:

• مهریه عندالمطالبه: این رایج ترین نوع مهریه است و به این معناست که زوجه هر زمان که بخواهد، می تواند آن را مطالبه کند و زوج مکلف به پرداخت آن است. در اجرای ثبت، مهریه عندالمطالبه به محض درخواست زوجه، قابلیت اجرایی دارد. بار اثبات توانایی مالی زوج برای پرداخت مهریه، پس از مطالبه مهریه از طریق ثبت یا دادگاه، بر عهده زوج است (با تقدیم دادخواست اعسار).
• مهریه عندالاستطاعه: در این نوع مهریه، پرداخت مهریه مشروط به توانایی مالی زوج است. به عبارت دیگر، زوجه زمانی می تواند مهریه را مطالبه کند که ثابت کند زوج توانایی مالی برای پرداخت آن را دارد. در این حالت، بار اثبات توانایی مالی زوج بر عهده زوجه است. اجرای مهریه عندالاستطاعه از طریق ثبت نیز امکان پذیر است، اما زوجه باید همزمان یا پس از صدور اجرائیه، دلایلی مبنی بر توانایی مالی زوج را به اداره ثبت یا دادگاه ارائه دهد.

مرور زمان اجرائیه

سند ازدواج به عنوان یک سند رسمی، مشمول مرور زمان در اجرای ثبت نمی شود. این بدان معناست که زوجه هر زمان که بخواهد (حتی پس از سال ها از تاریخ عقد)، می تواند نسبت به مطالبه مهریه خود از طریق اجرای ثبت اقدام کند و حق او از بین نمی رود. این یکی از مزایای مهم اجرای ثبت برای مهریه است.

انصراف از اجرای مهریه در ثبت

گاهی ممکن است زوجه پس از شروع فرآیند اجرایی در ثبت، به دلایلی (مانند سازش با زوج یا عدم توفیق در شناسایی اموال) تصمیم به انصراف از ادامه عملیات اجرایی در ثبت بگیرد. مطابق ماده ۱۱۳ قانون برنامه ششم توسعه (که هرچند اصل اجبار اولیه لغو شده، اما در خصوص این بند همچنان راهگشا است)، اگر اداره ثبت ظرف مدت دو ماه از تقاضای اجرا، نتواند اموالی از زوج شناسایی و توقیف کند، یا ظرف شش ماه نتواند مفاد سند را اجرا کند، زوجه می تواند با انصراف از ادامه کار در ثبت و اخذ گواهی از اداره ثبت، به محاکم دادگستری رجوع نماید. حتی اگر این مدت ها هم سپری نشده باشد، زوجه در هر مرحله می تواند با مراجعه به اداره ثبت، درخواست انصراف از ادامه عملیات اجرایی را ارائه دهد. این انصراف مانع از مراجعه مجدد به ثبت یا دادگاه در آینده نخواهد شد، مگر اینکه مهریه به صورت کامل بخشیده (ابراء) شده باشد.

فوت زوج

در صورت فوت زوج، حق مهریه ساقط نمی شود و زوجه می تواند مهریه خود را از اموال به جای مانده از همسر (ترکه) مطالبه کند. برای این کار، زوجه باید ابتدا اقدام به تهیه گواهی حصر وراثت کند تا ورثه قانونی زوج و سهم الارث هر یک مشخص شود. سپس می تواند با مراجعه به اداره ثبت یا دادگاه، درخواست مطالبه مهریه از ترکه را مطرح نماید. در این حالت، مهریه جزء دیون متوفی محسوب شده و قبل از تقسیم ارث بین وراث، باید از ترکه پرداخت گردد. در این فرآیند نیز مشاوره وکیل متخصص ضروری است.

لزوم مشاوره با وکیل

با توجه به پیچیدگی های حقوقی، تغییرات مکرر قوانین، و جنبه های فنی مراحل اجرایی، حضور وکیل متخصص در دعاوی خانواده و مهریه، می تواند به طور چشمگیری در تسریع فرآیند و حصول بهترین نتیجه برای زوجه مؤثر باشد. وکیل با اشراف به آخرین قوانین، بخشنامه ها، رویه های قضایی و اداری، می تواند بهترین مسیر را انتخاب، مدارک لازم را به دقت جمع آوری، و مراحل قانونی را با کمترین خطا و اتلاف وقت پیگیری کند.

۴. مزایا و معایب اجرای مهریه از طریق ثبت

انتخاب مسیر اجرای مهریه از طریق اداره ثبت، همانند هر فرآیند حقوقی دیگری، دارای مزایا و معایبی است که آگاهی از آن ها برای تصمیم گیری آگاهانه ضروری است.

مزایا

• سرعت بیشتر در مراحل اولیه: عملیات اجرایی در ثبت، به محض درخواست کتبی زوجه یا وکیل وی آغاز می شود و نیازی به دادرسی ماهیتی و صدور حکم قطعی دادگاه نیست. این امر به طور قابل توجهی، زمان شروع فرآیند وصول مهریه را کاهش می دهد.

• هزینه کمتر در ابتدای کار: در روش ثبتی، هزینه ای که زوجه در ابتدا باید پرداخت کند (حق الاجرا) بسیار ناچیز است. حق الاجرای اصلی (نیم عشر یا پنج درصد مبلغ مهریه) پس از وصول مهریه از محل اموال زوج کسر می شود، در حالی که در دادگاه، زوجه باید در زمان تقدیم دادخواست، هزینه دادرسی (سه و نیم درصد) را بپردازد.

• امکان ممنوع الخروجی سریع زوج: زوجه می تواند بلافاصله پس از تشکیل پرونده در اداره اجرای ثبت، درخواست ممنوع الخروجی زوج را مطرح کند. این امر می تواند به سرعت زوج را برای پرداخت مهریه تحت فشار قرار دهد. در دادگاه، ممنوع الخروجی معمولاً پس از صدور حکم قطعی و در شرایط خاص امکان پذیر است.

• عدم نیاز به دادخواست و دادرسی ماهیتی: سند ازدواج به دلیل رسمی بودن، لازم الاجرا است و فرآیند ثبت بر پایه ماهیت اجرایی این سند پیش می رود، نه بر پایه اثبات حق در یک دادرسی. این ویژگی، پیچیدگی های حقوقی و زمان بر بودن جلسات دادگاه را حذف می کند.

• اعتبار بالای اسناد رسمی: اسناد رسمی مانند سند ازدواج از اعتبار حقوقی بالایی برخوردارند و اجرای مفاد آن ها از طریق ثبت، مستحکم و قابل اتکا است.

• عدم شمول مرور زمان: اسناد رسمی مشمول مرور زمان نمی شوند. به این معنی که حتی پس از گذشت سال ها نیز زوجه می تواند برای مطالبه مهریه از طریق ثبت اقدام کند.

معایب

• محدودیت در شناسایی اموال غیررسمی: اداره ثبت عمدتاً در شناسایی و توقیف اموالی موفق است که به صورت رسمی به ثبت رسیده باشند (مانند ملک، خودرو، حساب بانکی). در صورتی که زوج اموال غیررسمی، وجوه نقد در صندوق امانات، سهام بورس یا مطالبات از اشخاص ثالث داشته باشد، شناسایی و توقیف آن ها از طریق ثبت دشوارتر است و معمولاً نیاز به مراجعه به دادگاه دارد.

• عدم توانایی در جلب و بازداشت زوج: اداره ثبت برخلاف دادگاه، فاقد صلاحیت صدور حکم جلب یا بازداشت زوج در صورت عدم شناسایی مال است. در صورتی که زوج مالی نداشته باشد یا اموال او جزو مستثنیات دین محسوب شود، اداره ثبت نمی تواند زوج را به پرداخت مهریه وادار کند و در این صورت، زوجه ناگزیر به مراجعه به دادگاه خواهد بود.

• نیاز به معرفی اموال توسط زوجه: در بسیاری از موارد، اثربخشی فرآیند اجرای ثبت، به میزان آگاهی زوجه از اموال زوج و معرفی دقیق آن ها به اداره ثبت بستگی دارد. اگر زوجه از اموال همسرش اطلاعی نداشته باشد، اداره ثبت ممکن است در شناسایی سریع اموال با محدودیت مواجه شود.

• در صورت عدم وجود مال، نیاز به رجوع مجدد به دادگاه: اگر پس از طی مراحل در اداره ثبت، هیچ مالی از زوج شناسایی و توقیف نشود یا اموال موجود جزو مستثنیات دین باشد، زوجه برای ادامه مطالبه مهریه (مانند درخواست اعسار از پرداخت مهریه یا جلب زوج) ناچار است با اخذ گواهی از اداره ثبت، به دادگاه مراجعه کند که این خود به معنای اتلاف وقت اولیه است.

۵. مدارک مورد نیاز برای مطالبه مهریه از طریق اجرای ثبت (لیست کامل و دقیق)

جهت آغاز فرآیند مطالبه مهریه از طریق اداره اجرای ثبت، ارائه مدارک کامل و صحیح از اهمیت بالایی برخوردار است. نقص در مدارک می تواند منجر به تأخیر یا عدم پذیرش درخواست شود. مدارک اصلی مورد نیاز به شرح زیر است:

1. اصل سند ازدواج: این مهم ترین مدرک برای اثبات حق مهریه و لازم الاجرا بودن آن است. در صورتی که اصل سند ازدواج در دسترس نباشد، می توانید با مراجعه به دفترخانه ثبت کننده عقد، رونوشت مصدق آن را دریافت نمایید.
2. اصل شناسنامه زوجه: برای احراز هویت درخواست کننده ضروری است.
3. اصل کارت ملی زوجه: جهت احراز هویت و تکمیل اطلاعات در سیستم های اداری و قضایی.
4. وکالتنامه رسمی (در صورت وجود وکیل): اگر زوجه وکیلی را برای پیگیری پرونده خود تعیین کرده باشد، وکیل باید وکالتنامه رسمی و معتبر خود را به همراه داشته باشد.
5. تصویر سند طلاق (در صورت وقوع طلاق): اگر عقد نکاح منجر به طلاق شده باشد، ارائه تصویر سند طلاق برای تکمیل پرونده ضروری است، هرچند که حق مهریه پس از طلاق نیز همچنان پابرجاست.
6. گواهی حصر وراثت (در صورت فوت زوج): در صورتی که زوج فوت کرده باشد و مهریه از ترکه او مطالبه شود، زوجه باید گواهی حصر وراثت را تهیه و ارائه دهد تا ورثه قانونی و میزان سهم الارث هر یک مشخص شود.
7. فرم تکمیل شده تقاضای صدور اجرائیه: این فرم که در دفترخانه ازدواج دریافت و تکمیل می شود، شامل تمامی اطلاعات مربوط به زوجه، زوج و میزان مهریه مورد مطالبه است. تکمیل دقیق این فرم، گام نخست و اساسی در فرآیند اجرای ثبت است.

نکته مهم: پیش از مراجعه به دفترخانه یا اداره ثبت، حتماً از ثبت نام و فعال بودن حساب کاربری خود در سامانه ثنا (سامانه ابلاغ الکترونیک قضایی) اطمینان حاصل کنید، زیرا تمامی ابلاغیه های بعدی از طریق این سامانه انجام می شود.

نتیجه گیری

مطالبه مهریه، حقی قانونی و شرعی برای هر زوجه است که در صورت عدم پرداخت داوطلبانه از سوی زوج، می تواند از مسیرهای قانونی پیگیری شود. از میان این مسیرها، اجرای مهریه از طریق اداره ثبت اسناد و املاک کشور، به دلیل ماهیت لازم الاجرای سند ازدواج، اغلب به عنوان مسیری سریع تر و کم هزینه تر در مراحل اولیه شناخته می شود. آشنایی کامل با مراحل اجرای مهریه از طریق ثبت، از ثبت نام در سامانه ثنا و مراجعه به دفترخانه عقد تا صدور اجرائیه، شناسایی اموال و در نهایت مزایده، برای هر زوجه ای که قصد پیگیری این حق را دارد، حیاتی است.

با توجه به لغو بخشنامه اجباریت مراجعه اولیه به ثبت در سال ۱۴۰۳، اکنون زوجه از آزادی عمل بیشتری برای انتخاب مسیر مناسب برخوردار است. این آزادی عمل، در کنار پیچیدگی های حقوقی مربوط به مستثنیات دین، تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه، و به روزرسانی های بخشنامه ای در خصوص زندان مهریه، بر اهمیت آگاهی دقیق و تخصصی می افزاید. هرچند مسیر ثبت مزایایی چون سرعت بیشتر و امکان ممنوع الخروجی سریع را ارائه می دهد، اما محدودیت هایی نظیر عدم توانایی در جلب و بازداشت زوج یا شناسایی اموال غیررسمی را نیز به همراه دارد.

در نهایت، برای پیمودن این مسیر حقوقی با اطمینان کامل و حصول بهترین نتیجه، مشاوره با یک وکیل متخصص در امور خانواده و مهریه، امری ضروری و توصیه اکید است. وکیل با اشراف بر تمامی جنبه های قانونی، می تواند شما را در انتخاب مسیر صحیح، جمع آوری مدارک لازم، و پیگیری دقیق مراحل، یاری رساند و از اتلاف وقت و انرژی شما جلوگیری کند. حفاظت از حقوق قانونی، گامی مهم در حفظ کرامت و امنیت مالی زنان است.