دریای سرخ چیست و چرا به این نام خوانده می شود؟ بررسی مواد و راز سرخی آن

دریای سرخ چیست و چرا به این نام خوانده می شود؟ بررسی مواد و راز سرخی آن

دریای سرخ یکی از خاص ترین و شورهزار ترین پهنه های آبی جهان است که بین قاره های آسیا و آفریقا قرار گرفته است. علت اصلی سرخی نام این دریا، وجود نوعی جلبک سیانوباکتری به نام تریکودسمیوم اریترئوم است که در زمان شکوفایی و مرگ خود رنگ آب را به قرمز مایل به قهوه ای تغییر می دهد. علاوه بر این، انعکاس نور…

انتشار
به روزرسانی
گارگروه نویسنده سایت 0 نظر
فهرست مطلب 22 بخش

دریای سرخ یکی از خاص ترین و شورهزار ترین پهنه های آبی جهان است که بین قاره های آسیا و آفریقا قرار گرفته است. علت اصلی سرخی نام این دریا، وجود نوعی جلبک سیانوباکتری به نام تریکودسمیوم اریترئوم است که در زمان شکوفایی و مرگ خود رنگ آب را به قرمز مایل به قهوه ای تغییر می دهد. علاوه بر این، انعکاس نور خورشید از کوه های سرخ فلات عربستان و ریشه های تاریخی نام گذاری این منطقه نیز در این موضوع دخیل هستند. از نظر ترکیبات شیمیایی، آب این دریا به دلیل تبخیر بسیار بالا و بارش کم، دارای شوری فوق العاده و غلظت بالایی از املاحی مانند منیزیم، کلسیم، پتاسیم و سولفات ها است که آن را به یک منبع غنی معدنی و زیست محیطی تبدیل کرده است.

راز نام گذاری دریای سرخ؛ آیا آب این دریا واقعا قرمز است؟

یکی از بزرگ ترین اشتباهات رایج در میان عموم مردم این است که تصور می کنند آب دریای سرخ در تمام طول سال و در همه نقاط آن به رنگ قرمز است. در واقعیت، آب این دریا در بیشتر مواقع به رنگ آبی فیروزه ای و یا آبی تیره دیده می شود. اما پس چرا به آن دریای سرخ می گویند؟ برای پاسخ به این سوال باید سه عامل اصلی بیولوژیکی، جغرافیایی و تاریخی را بررسی کنیم.

نقش جلبک تریکودسمیوم اریترئوم در تغییر رنگ آب

مهم ترین و علمی ترین دلیل برای نسبت دادن رنگ قرمز به این پهنه آبی، وجود نوعی سیانوباکتری یا جلبک سبز آبی به نام تریکودسمیوم اریترئوم است. این موجودات میکروسکوپی در شرایط خاص محیطی، زمانی که دمای آب بالا باشد و مواد مغذی در دسترس قرار داشته باشد، به شدت تکثیر می شوند و پدیده ای به نام شکوفایی جلبکی را ایجاد می کنند. این جلبک ها دارای رنگدانه های خاصی هستند که هنگام مرگ و تجزیه آن ها، رنگ سطح آب را به صورت لکه های قرمز مایل به قهوه ای یا زنگاری در می آورد. باستانیان و دریانوردانی که با این پدیده مواجه می شدند، نام این دریا را بر اساس همین تغییر رنگ فصلی انتخاب کردند.

انعکاس کوه های سرخ و پدیده های نوری

عامل دوم به جغرافیای اطراف این دریا مربوط می شود. سواحل شرقی دریای سرخ را کوه های سرخ فلات عربستان و منطقه ادوم تشکیل می دهند. سنگ های این منطقه دارای مقادیر زیادی اکسید آهن هستند که رنگ آن ها را به سرخ و نارنجی درآورده است. در زمان طلوع و غروب خورشید، وقتی زاویه تابش نور تغییر می کند، انعکاس این کوه های سرخ بر روی سطح آب آرام دریا، توهمی بصری ایجاد می کند که گویی کل آب دریا به رنگ قرمز درآمده است.

ریشه های تاریخی و زبان شناسی نام دریای سرخ

برخی از زبان شناسان و مورخان معتقدند که کلمه سرخ در نام این دریا، اشاره مستقیم به رنگ آب نداشته است. در زبان های سامی باستان و فرهنگ های بین النهرین، رنگ ها گاهی برای نشان دادن جهت های جغرافیایی استفاده می شدند. در این سیستم رنگ بندی، سیاه نماد شمال، سرخ نماد جنوب، سبز نماد شرق و سفید نماد غرب بود. از آنجا که این دریا در جنوب مناطق مسکونی تمدن های باستانی قرار داشت، آن را دریای جنوب یا دریای سرخ نامیدند. همچنین در متون عبری باستان، از این دریا با نام Yam Suph یاد شده که برخی آن را به معنای دریای نیزار و برخی دیگر آن را مرتبط با سرزمین ادوم به معنای سرخ می دانند.

ترکیبات شیمیایی و مواد تشکیل دهنده آب دریای سرخ

دریای سرخ از نظر اقیانوس شناسی و شیمی آب، یک محیط کاملا متفاوت و خاص است. شرایط اقلیمی، بسته بودن نسبی آبراه و عدم ورود رودخانه های بزرگ به آن، باعث شده تا ترکیبات شیمیایی این دریا با سایر اقیانوس های جهان تفاوت های اساسی داشته باشد.

شوری فوق العاده و میزان تبخیر

میانگین شوری آب اقیانوس های جهان حدود 35 قسمت در هزار است، اما این رقم در دریای سرخ به 40 قسمت در هزار و در برخی نقاط شمالی آن حتی به 42 قسمت در هزار نیز می رسد. دلیل این شوری بالا، نرخ تبخیر بسیار زیاد آب به دلیل گرمای شدید منطقه و میزان بارش بسیار کم باران است. از طرف دیگر، هیچ رودخانه دائمی و بزرگی به این دریا نمی ریزد تا آب شیرین را جایگزین آب تبخیر شده کند. تنها چند مسیل فصلی یا وادی وجود دارند که آن ها نیز در بیشتر روزهای سال خشک هستند. به همین دلیل، املاح درون آب محبوس شده و غلظت آن ها به شدت افزایش می یابد.

املاح و مواد معدنی محلول

آب دریای سرخ یک محلول شیمیایی بسیار غنی است. علاوه بر کلرید سدیم یا همان نمک طعام که بخش اصلی شوری را تشکیل می دهد، این دریا حاوی مقادیر قابل توجهی از سایر یون ها و مواد معدنی است. منیزیم، کلسیم، پتاسیم، برومید و سولفات ها از جمله ترکیبات اصلی هستند. غلظت بالای منیزیم و سولفات باعث می شود تا طعم آب این دریا نسبت به سایر دریاها تلخ تر و گس تر باشد و شنا کردن در آن احساس سنگینی و شناوری بیشتری را به فرد منتقل کند.

نکته مهم علمی:

به دلیل غلظت بالای املاح و مواد معدنی، چگالی آب در دریای سرخ بیشتر از آب دریاها و اقیانوس های معمولی است. این موضوع باعث می شود تا شناوران و غواصان در این منطقه با تلاش کمتری روی آب شناور بمانند و تجربه متفاوتی از غوطه وری داشته باشند.

حوضچه های آب نمک داغ و اعماق سمی

شاید عجیب ترین و خطرناک ترین بخش دریای سرخ، اعماق آن باشد. در کف این دریا، حوضچه های خاصی به نام حوضچه های آب نمک داغ وجود دارند که از نظر شیمیایی با آب معمولی دریا تفاوت زمین تا آسمان دارند. این حوضچه ها در واقع چشمه های هیدروترمال زیر دریایی هستند که آب های بسیار شور، داغ و سمی را از شکاف های کف دریا به بیرون پمپاژ می کنند. دمای آب در این حوضچه ها می تواند تا 60 درجه سانتی گراد برسد و شوری آن ها چندین برابر آب معمولی دریا است. مهم تر از همه، این آب ها فاقد اکسیژن محلول هستند و حاوی مقادیر زیادی گاز سمی هیدروژن سولفید و فلزات سنگین مانند روی، مس و سرب می باشند. ورود هرگونه موجود زنده به این حوضچه ها باعث مرگ فوری آن می شود و کف این حوضچه ها شبیه به یک باتلاق سمی و بی جان به نظر می رسد.

مقایسه ویژگی های فیزیکی و شیمیایی دریای سرخ با سایر پهنه های آبی

برای درک بهتر شرایط خاص دریای سرخ، مقایسه آن با سایر دریاها و خلیج های همسایه می تواند بسیار روشنگر باشد. جدول زیر تفاوت های کلیدی را از نظر شوری، دما و تنوع زیستی نشان می دهد.

ویژگی دریای سرخ خلیج فارس دریای مدیترانه
میانگین شوری (در هزار) 40 تا 42 38 تا 40 38
حداکثر دمای سطحی 32 درجه سانتی گراد 36 درجه سانتی گراد 30 درجه سانتی گراد
تنوع زیستی مرجان ها بسیار بالا و بومی متوسط و آسیب پذیر بسیار کم و محدود
ورود رودخانه بزرگ ندارد ندارد دارد (رود نیل و…)

ویژگی های زمین شناسی و شکل گیری دریای سرخ

برای درک بهتر مواد و ترکیبات این دریا، باید به گذشته زمین و نحوه شکل گیری آن نگاه کنیم. دریای سرخ یک دریای جوان از نظر زمین شناسی است که حدود 30 میلیون سال پیش شروع به شکل شدن کرده است.

دریای سرخ به عنوان یک شکاف قاره ای فعال

این دریا در واقع یک شکاف قاره ای یا ریفت ولی است که در اثر جدا شدن صفحه عربستان از صفحه آفریقا ایجاد شده است. این فرآیند تکتونیکی هنوز هم ادامه دارد و هر ساله چند میلی متر به عرض دریای سرخ اضافه می شود. در کف این دریا، یک شکاف مرکزی وجود دارد که ماگمای زیر پوسته زمین از طریق آن بالا می آید و پوسته جدید اقیانوسی را می سازد. این فعالیت های آتشفشانی زیر دریایی است که باعث ایجاد همان حوضچه های آب نمک داغ و تامین مواد معدنی و فلزات سنگین از اعماق پوسته زمین به درون آب دریا می شود.

اکوسیستم و تنوع زیستی در میان آب های شور

با وجود شوری بالا و شرایط سخت محیطی، دریای سرخ یکی از غنی ترین و زیباترین اکوسیستم های دریایی در جهان را در خود جای داده است. این منطقه بهشت غواصان و زیست شناسان دریایی است.

صخره های مرجانی و حیات وحش دریایی

بیش از 1200 کیلومتر از سواحل دریای سرخ توسط صخره های مرجانی پوشیده شده است. این مرجان ها میزبان بیش از 1000 گونه بی مهره و بیش از 200 گونه از ماهی های مرجانی و سخت پوستان هستند. نکته شگفت انگیز این است که حدود 10 درصد از گونه های ماهی یافت شده در این منطقه، بومی هستند و در هیچ جای دیگر جهان یافت نمی شوند. این تنوع زیستی بالا به دلیل انزوای نسبی این دریا و شرایط خاص دمایی و شوری آن ایجاد شده است که باعث شده تا تکامل گونه ها در مسیری متفاوت از سایر اقیانوس ها طی شود.

سازگاری موجودات زنده با شوری بالا

بقا در آب با شوری 40 قسمت در هزار نیازمند سازگاری های فیزیولوژیکی خاصی است. بسیاری از ماهی ها و بی مهرگان دریای سرخ مکانیسم های اسمزی پیشرفته ای توسعه داده اند تا آب بدن خود را در برابر محیط فوق اشباع از نمک حفظ کنند. آن ها با تولید مواد آلی خاص درون سلول های خود، تعادل فشار اسمزی را برقرار می کنند و از خشک شدن و مرگ سلولی جلوگیری می نمایند.

اهمیت اقتصادی و استراتژیک دریای سرخ

مواد و موقعیت جغرافیایی دریای سرخ، آن را به یکی از مهم ترین آبراه های جهان تبدیل کرده است که تاثیر مستقیمی بر اقتصاد جهانی دارد.

کانال سوئز و تجارت جهانی

دریای سرخ از طریق کانال سوئز در شمال به دریای مدیترانه و از طریق تنگه باب المندب در جنوب به اقیانوس هند متصل می شود. این مسیر، کوتاه ترین راه آبی بین اروپا و آسیا است و بخش عظیمی از تجارت جهانی، به ویژه حمل و نقل نفت و کالاهای اساسی، از این آبراه عبور می کند. کنترل و امنیت این مسیر برای اقتصاد کشورهای اروپایی، آسیایی و خاورمیانه حیاتی است.

گردشگری و صنعت نمک و مواد معدنی

سواحل دریای سرخ در کشورهایی مانند مصر، عربستان سعودی، اردن و جیبوتی، قطب های مهم گردشگری ساحلی و غواصی هستند. علاوه بر این، به دلیل غلظت بالای مواد معدنی در آب، صنایع استخراج نمک، منیزیم، پتاسیم و بروم در سواحل این دریا فعال هستند. تبخیر طبیعی آب در حوضچه های ساحلی، روشی سنتی و در عین حال بسیار کارآمد برای استخراج این مواد معدنی ارزشمند است که در صنایع دارویی، کشاورزی و شیمیایی کاربرد فراوان دارند.

تهدیدات زیست محیطی پیش روی دریای سرخ

علی رغم مقاومت بالای اکوسیستم این دریا، فعالیت های انسانی و تغییرات اقلیمی، خطرات جدی را متوجه مواد و حیات این منطقه کرده است.

گرمایش جهانی و سفید شدن مرجان ها

افزایش دمای جهانی آب ها، بزرگ ترین تهدید برای صخره های مرجانی دریای سرخ است. مرجان ها به تغییرات دمایی بسیار حساس هستند و گرم شدن آب باعث می شود تا آن ها جلبک های همزیست خود را که منبع تغذیه و رنگ آن ها هستند، پس بزنند. این پدیده که به سفید شدن مرجان ها معروف است، در صورت ادامه یافتن گرما، منجر به مرگ گسترده مرجان ها و فروپاشی اکوسیستم پیرامون آن ها خواهد شد.

آلودگی های نفتی و صنعتی

عبور روزانه ده ها کشتی باری و نفتی از تنگه های باریک این دریا، خطر نشت نفت و آلودگی شیمیایی را به همراه دارد. همچنین تخلیه پساب های صنعتی و شهری از سواحل شلوغ توریستی، می تواند تعادل شیمیایی آب را برهم زده و به حیات آبزیان آسیب برساند. ورود فلزات سنگین و مواد شیمیایی تصفیه نشده، زنجیره غذایی را از سطح میکروسکوپی تا ماهی های بزرگ آلوده می کند.

پرسش های متداول درباره مواد و ویژگی های دریای سرخ

آیا آب دریای سرخ در تمام طول سال قرمز رنگ است؟

خیر، آب این دریا در بیشتر مواقع به رنگ آبی فیروزه ای و آبی تیره است. رنگ قرمز تنها در زمان شکوفایی جلبک های خاص سیانوباکتری و یا در زمان انعکاس نور خورشید از کوه های سرخ اطراف دریا دیده می شود.

چرا شوری آب دریای سرخ از سایر اقیانوس ها بیشتر است؟

به دلیل قرار گرفتن در یک منطقه بسیار گرم و خشک، نرخ تبخیر آب بسیار بالاست و بارش باران تقریبا وجود ندارد. همچنین هیچ رودخانه بزرگی برای ورود آب شیرین به دریا وجود ندارد، بنابراین املاح درون آب محبوس شده و غلیظ می شوند.

آیا می توان از آب دریای سرخ برای کشاورزی یا آشامیدن استفاده کرد؟

به هیچ وجه. آب این دریا دارای شوری بسیار بالا و حاوی مقادیر زیادی املاح تلخ مانند منیزیم و سولفات است. استفاده از آن بدون تصفیه پیشرفته و شیرین سازی، برای انسان، دام و گیاهان سمی و کشنده است.

حوضچه های آب نمک داغ در کف دریا چه خطری دارند؟

این حوضچه ها دارای دمای بسیار بالا، شوری کشنده، فاقد اکسیژن و سرشار از گاز سمی هیدروژن سولفید و فلزات سنگین هستند. هرگونه موجود زنده ای که وارد این حوضچه ها شود، به سرعت از بین می رود و به همین دلیل به آن ها مناطق مرگ یا باتلاق های سمی زیر دریایی می گویند.

جمع بندی نهایی

دریای سرخ تنها یک پهنه آبی ساده نیست، بلکه یک آزمایشگاه طبیعی از ترکیبات شیمیایی، فعالیت های تکتونیکی و تنوع زیستی است. راز سرخی آن ترکیبی از علم بیولوژی، جغرافیای بصری و تاریخ کهن است. مواد تشکیل دهنده این دریا، از املاح محلول ساده گرفته تا حوضچه های سمی و داغ اعماق، نشان می دهند که زمین همچنان در حال تغییر و خلق پدیده های شگفت انگیز است. شناخت دقیق این مواد و ویژگی ها، نه تنها به درک بهتر اکوسیستم این منطقه کمک می کند، بلکه برای حفظ آن در برابر تهدیدات مدرن زیست محیطی نیز ضروری است. حفاظت از این میراث طبیعی نیازمند همکاری های بین المللی و رعایت دقیق استانداردهای زیست محیطی در تمامی سواحل منتهی به این آبراه استراتژیک می باشد.